HES’LER- I - Ali Can

Hidroelektrik enerji, suyun durağan (potansiyel) enerjisinin, devinsel (kinetik) enerjiye dönüştürülmesi ile yaratılan bir enerji türüdür. Suyun üst düzeyden aşağı/ alt düzeye düşürülmesi sonucu açığa çıkan enerjinin, tribünlerin dönmesini sağlayarak elektrik enerjisine dönüşmesidir. Kanal tipi bir üretimdir; yani depolamasız sistemdir.

Bir de baraj tipi yani depolamalı enerji üretimi söz konusudur. Bu daha çok yüksek düzeyde enerji üretiminde kullanılan yöntemdir. Enerji üretim merkezine de bilindiği gibi santral denmektedir.

Başlıkta yer alan ve bu yazının konusu olan HES’ler küçük hidroelektrik santralleridir. Bir veya birden fazla tribün-jeneratör birimi (ünitesi) bulunan ve bu birimlerin toplam kurulu gücü 10 MW’tan küçük santrallere “küçük hidroelektrik santraller” yani kısaca “HES” denmektedir.

Küçük santraller : 1001-10.000 KW

Mini santraller    : 101-1000 KW

Mikro santraller  : 100 KW gücün altında olanlardır.

Konumuz, sudan elde edilen enerji olunca Türkiye’deki su kaynaklarına da göz atmak gerekir:

Türkiye’de yıllık yağış ortalaması 643 mm olup, bu miktar yılda 501 milyar m³ suya karşılık gelmektedir. Bu suyun 274 milyar m³’ü toprak ve su yüzeyleri ile bitkilerden oluşan buharlaşmalar yoluyla atmosfere geri dönmekte; 69 milyar m³’lük kısmı, sızmalarla yeraltı sularını beslemektedir. Ancak bunun 28 milyar m³’ü pınarlar/kaynaklar yoluyla yeniden yerüstü sularına katılmaktadır. 158 milyar m³ su ise, aktıkları çeşitli büyüklükteki akarsular kanalıyla denizlere ve kapalı havzalardaki göllere boşalmaktadır.

Ayrıca komşu ülkelerden ülkemize gelen yılda ortalama 7 milyar m³ su bulunmaktadır. Böylelikle ülkemizin brüt yerüstü su potansiyeli 193 milyar m³ olmaktadır. Öte yandan teknik ve ekonomik anlamda tüketilebilecek yeraltı ve yerüstü su miktarının 110 milyar m³ olduğu uzmanlarca hesaplanmıştır.

Ülkelerin su varlığı/potansiyeli genellikle kişi başına düşen su varlığına dayanılarak hesaplanmaktadır. Ülkeler kullandıkları su miktarına göre üç grupta sınıflandırılmaktadırlar:

Yılda kişi başı 1000 m3 ‘ün altında su kullanan ülkeler “su fakiri”,

1000-3000m3 arası su kullananlar “su kısıtı-su stresi” çeken ülke,

10.000m3’ün üstünde kullanan ülkeler ise “su zengini” olarak nitelendirilmektedir.

Ülkemiz sanıldığı gibi kullanılabilir su bakımından zengin değildir. Türkiye`de kişi başına yılık su miktarı 1500-1600m3 arasında bir yerdeyken, 2010 yılında 1519 m3’e, son yıllarda ise bu miktar 1430 m3 ‘e kadar düşmüştür. Yani biz su zengini değiliz!

TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) 2030’da nüfusumuzun 100 milyon olacağını öngörmüştür. Bu durumda 2030 yılında kişi başına düşen kullanılabilir su miktarının 1.120m3/yıl civarına düşebileceği belirtilmektedir. Yani Türkiye, sanıldığı gibi su zengini bir ülke değil, aksine su fakiri olma yönünde ilerleyen bir ülke konumuna gelmiştir.

Ülkemizde 2003 yılında yürürlüğe giren “Su Kullanım Yönetmeliği” ve 2005 yılında çıkarılan 5346 sayılı “Yenilenebilir Enerji Kaynakları’nın Elektrik Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun (YEK)” ve buna ek olarak “Su Kullanım Hakkı Anlaşması”yla birlikte özel sektöre, yapacağı HES’lerden elektrik üretip satabilme serbestliği getirilmiştir.

Devam eden süreçte 2005 yılında çıkarılan YEK kanununda değişiklik yapan bir kanun, 2 Ocak 2011 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kanun dayanak yapılarak, Enerji Piyasası Denetleme Kurulu (EPDK) tarafından yayımlanan “Elektrik Piyasası’nda Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelik”le birlikte Türkiye’de mini ve mikro HES’lerin önü açılmıştır. Bunun sonucu olarak, bu alanda birçok başvuru İl Özel İdareleri tarafından alınmaya başlamıştır. Yani mini ve makro HES’lerle ilgili sorumluluk İl Özel İdareleri’ne devredilmş durumdadır. Böylelikle HES’ler bir ticari meta haline getirilmiş, Türkiye’de tüm akarsuların kullanımı denetimsiz bir biçimde özel sektöre devredilmiştir. Bu denetimsizliğin sonucu olarak da “HES lisansı borsası” oluşmuştur.

 

Not: Bir sonraki yazıda bu konuyu sürdürerek, HES’lerin olumlu ve olumsuz yanları ile Türkiye’deki durumu ele alacağız.

 

Ad & Soyad
Eposta
Mesaj
İp: 3.94.202.172
Tarih: 24.2.2020
Akbük Mahallesi 1021 Cadde No: 26 (Sahil Yolu Üzeri) Didim - Aydın
www.akceder.com